तुषार आग्रे : कोकणातील ‘Coconut Man’ची प्रेरणादायी कहाणी

‘कल्पवृक्ष’ असलेल्या नारळाला ‘अर्थवृक्ष’ बनवण्याचा ध्यास; रत्नागिरीतून वैज्ञानिक व्यवस्थापन, उत्पादकता आणि मूल्यवर्धनाचा नवा प्रयोग

रत्नागिरी : कोकण म्हटले की डोळ्यांसमोर आंबा, काजू आणि समुद्रकिनारा उभा राहतो. मात्र याच कोकणाच्या अर्थव्यवस्थेत नारळाची क्षमता अजूनही मोठ्या प्रमाणावर वापरली गेलेली नाही. नारळाच्या झाडाला पारंपरिक पद्धतीने फळ देणारे झाड म्हणून पाहण्याऐवजी त्याकडे एक संपूर्ण आर्थिक साधन म्हणून पाहण्याचा प्रयत्न रत्नागिरीतील उद्योजक तुषार दत्ताराम आग्रे यांनी सुरू केला आहे.

‘कल्पवृक्ष’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या नारळाला ‘अर्थवृक्ष’ बनविण्याच्या संकल्पनेतून आग्रे नारळ बागांचे व्यवस्थापन, उत्पादकता वाढ, नव्या लागवडी, शेतकरी मार्गदर्शन आणि नारळाच्या मूल्यवर्धित उत्पादनांच्या दिशेने काम करीत आहेत.

आज Swarajya Agro And Allied Services Pvt. Ltd. ही रत्नागिरीस्थित सक्रिय कंपनी आहे. सार्वजनिक कंपनी नोंदीनुसार तुषार आग्रे आणि रजनी तुषार आग्रे हे या कंपनीचे संचालक आहेत.

मुंबईतील जीवनातून कोकणाकडे वळलेला प्रवास

तुषार आग्रे यांचे बालपण आणि शिक्षण मुंबईत झाले. वडील महिंद्रा अँड महिंद्रामध्ये नोकरीला होते. दहावीनंतर तुषार यांनी चिपळूण येथे डिप्लोमा इंजिनिअरिंगचे शिक्षण घेतले आणि १९९९ मध्ये ते पूर्ण केले.

पुढील काही वर्षे मात्र त्यांच्या आयुष्यात संघर्षाची होती. नोकरीच्या प्रयत्नांबरोबरच पेपर बॅग निर्मिती, व्हॅक्यूम क्लीनर व वॉटर प्युरिफायर विक्री अशा विविध व्यवसायांचे प्रयोग त्यांनी केले. काही प्रयोग अपयशी ठरले.

त्यानंतर त्यांनी कूलिंग टॉवर क्षेत्रातील कंपनीत काम केले. डिझाइन, इरेक्शन आणि कमिशनिंग अशा महत्त्वाच्या विभागांची जबाबदारी सांभाळताना देशभर प्रवास करण्याची संधी त्यांना मिळाली. विशेषतः साखर उद्योगाशी जवळून परिचय झाला.

मात्र स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याची इच्छा कायम होती.

२०१० : आयुष्य बदलणारा निर्णय

तुषार आग्रे यांच्या जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा २०१० मध्ये आला. कोकणाशी संबंधित उपक्रमातून त्यांचा आपल्या मूळ भूमीशी नव्याने संबंध आला.

३१ डिसेंबर रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या समाधीसमोर त्यांनी कोकणात येऊन काम करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर २७ एप्रिल २०११ रोजी त्यांनी मुंबई सोडली आणि रत्नागिरी गाठली.

हा निर्णय कोणत्याही मोठ्या व्यावसायिक नियोजनातून घेतलेला नव्हता. मात्र कोकणात काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा त्यांच्या मनात होती.

रत्नागिरीत आल्यानंतर त्यांनी सुरुवातीला खतांच्या विक्रीचे काम सुरू केले. मात्र केवळ उत्पादन विकण्याऐवजी शेतकऱ्यांना योग्य माहिती मिळावी, त्यांनी स्वतःच्या शेतीकडे वैज्ञानिक पद्धतीने पाहावे, यावर त्यांनी भर दिला.

शेतकऱ्यांच्या प्रश्नातून नारळाकडे प्रवास

शेतकऱ्यांशी संवाद वाढत गेला आणि अनेक समस्या त्यांच्या लक्षात येऊ लागल्या. खतांचा वापर, झाडांची वाढ, उत्पादन आणि फळगळ याबाबत शेतकऱ्यांमध्ये पुरेशी वैज्ञानिक माहिती नसल्याचे त्यांनी अनुभवले.

२०१२ मध्ये त्यांनी ‘समृद्धीसाठी शाश्वत’ या विषयावर कार्यशाळा आयोजित केली. विविध तज्ज्ञांना बोलावून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर चर्चा केली.

याच काळात नारळाच्या फळगळीसंदर्भातील प्रश्न त्यांच्या समोर आला.

या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना त्यांनी नारळाच्या झाडांवरील कीड, पोषण, पाणी व्यवस्थापन आणि झाडाच्या वाढीच्या प्रक्रियेचा अभ्यास सुरू केला. भाट्ये येथील नारळ संशोधन केंद्रातील डॉ. संदीप गुरव यांच्याकडून त्यांना मार्गदर्शन मिळाले.

यातून नारळ हा केवळ विक्रीचा विषय नसून व्यवस्थापन, उत्पादकता आणि मूल्यवर्धनाच्या दृष्टीने मोठी संधी असल्याचे त्यांच्या लक्षात आले.

२०१४ मध्ये ‘स्वराज्य’ची सुरुवात

या अनुभवातून २६ सप्टेंबर २०१४ रोजी त्यांनी ‘स्वराज्य एंटरप्रायझेस’ची स्थापना केली.

‘स्वराज्य’ हे नावही त्यांच्या विचारविश्वाशी जोडलेले आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य संकल्पनेतून प्रेरणा घेत स्थानिक पातळीवर स्वावलंबी आणि सक्षम आर्थिक व्यवस्था निर्माण करण्याचा त्यांचा प्रयत्न आहे.

पुढे याच कार्याचा विस्तार Swarajya Agro And Allied Services Pvt. Ltd. या कंपनीच्या माध्यमातून झाला. कंपनीची स्थापना २८ जुलै २०१७ रोजी झाल्याची सार्वजनिक कॉर्पोरेट नोंद उपलब्ध आहे आणि कंपनी सध्या सक्रिय आहे.

नारळ विक्री नव्हे, तर ‘Coconut Management’

तुषार आग्रे यांच्या कामातील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे नारळ शेतीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन.

परंपरेने शेतकरी नारळाचे झाड लावतो, त्याची देखभाल करतो आणि फळे बाजारात विकतो. आग्रे यांच्या मते यामध्ये झाडाच्या उत्पादकतेचे शास्त्रीय व्यवस्थापन करण्याची मोठी संधी आहे.

त्यांच्या मॉडेलमध्ये झाडाच्या पातळीवर माहिती संकलित करण्यावर भर दिला जातो. झाडाची जात, वय, पाणी, खत व्यवस्थापन, फळधारणा, फळगळ आणि उत्पादन यांसारख्या बाबींच्या नोंदी ठेवण्याची संकल्पना त्यांनी मांडली आहे.

म्हणजेच, ‘शेती करा’पासून ‘शेती व्यवस्थापित करा’ असा हा बदल आहे.

जुन्या बागांपेक्षा नियोजित नव्या लागवडीवर भर

नारळाच्या जुन्या झाडांशी शेतकऱ्यांची भावनिक बांधिलकी असते. मात्र उत्पादनक्षमता कमी झालेल्या अतिजुन्या झाडांवर सातत्याने खर्च करण्यापेक्षा नियोजनबद्ध पद्धतीने नव्या बागा विकसित करणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते, असे आग्रे मानतात.

त्यांच्या मांडणीनुसार, योग्य खत, पाणी आणि झाडांच्या वाढीचे व्यवस्थापन केल्यास नवीन नारळ बागांमध्ये उत्पादन सुरू होण्याचा कालावधी कमी करता येऊ शकतो.

त्यांच्या मॉडेलनुसार योग्य व्यवस्थापनातून साधारण सहाव्या वर्षी उत्पादन सुरू होण्याऐवजी तिसऱ्या-चौथ्या वर्षापासून उत्पादन मिळवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले जाते. तसेच पारंपरिक पद्धतीतील सुमारे १५० नारळांपेक्षा मोठ्या प्रमाणात उत्पादन घेण्याची शक्यता त्यांनी मांडली आहे.

हे आकडे त्यांच्या व्यावसायिक अनुभवावर आधारित दावे आहेत; प्रत्यक्ष उत्पादन जमिनीची गुणवत्ता, हवामान, जात, व्यवस्थापन आणि इतर कृषी घटकांनुसार बदलू शकते.

३० बाय ३० फूट अंतराची संकल्पना

नवीन नारळ लागवड करताना झाडांमध्ये पुरेसे अंतर असावे, यावरही आग्रे भर देतात.

त्यांच्या पद्धतीत साधारण ३० फूट × ३० फूट अंतरावर लागवड करण्याची शिफारस केली जाते. नारळाच्या झावळ्या एकमेकांवर घासू नयेत आणि झाडांना पुरेसा सूर्यप्रकाश व वाढीसाठी जागा मिळावी, हा त्यामागील विचार आहे.

त्यांच्या काही प्रकल्पांमध्ये किमान दोन एकर क्षेत्र आणि किमान १०० रोपांची लागवड अशी व्यावसायिक चौकट ठेवली जाते.

नारळातून अनेक उद्योगांची संधी

तुषार आग्रे यांच्यासाठी नारळाचा व्यवसाय फक्त नारळ विकण्यापुरता मर्यादित नाही.

नारळाच्या प्रत्येक भागातून मूल्य निर्माण करता येते, असे त्यांचे मत आहे.

नारळपाण्यापासून पेय आणि नैसर्गिक व्हिनेगर, नारळाच्या गरापासून विविध खाद्यपदार्थ, करवंटीपासून सक्रिय कार्बन, नारळाच्या सालीपासून काथ्या, दोरखंड, मॅट आणि कोकोपीट अशा अनेक उत्पादनांच्या संधी त्यांच्याकडून मांडल्या जातात.

याच मूल्यवर्धनाच्या विचारातून नारळाची साखर हा एक वेगळा विषयही त्यांनी पुढे आणला आहे.

‘कल्पवृक्ष’ ते ‘अर्थवृक्ष’

नारळाला ‘कल्पवृक्ष’ का म्हटले जाते? कारण या झाडाचा जवळपास प्रत्येक भाग उपयोगी पडतो.

तुषार आग्रे यांच्या व्यवसायदृष्टीने मात्र पुढचा प्रश्न आहे—या प्रत्येक उपयोगातून आर्थिक मूल्य किती निर्माण करता येईल?

शेतकऱ्याच्या बागेची उत्पादकता वाढवणे, नवीन बागा विकसित करणे, उत्पादनाचे व्यवस्थापन करणे, पुढील बाजारपेठ तयार करणे आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांकडे जाणे—या संपूर्ण साखळीला ते ‘अर्थवृक्ष’ संकल्पनेशी जोडतात.

कोकणासाठी मोठी संधी

भारत नारळ उत्पादनात जागतिक स्तरावर महत्त्वाचा देश असला तरी महाराष्ट्राचा वाटा तुलनेने कमी आहे. कोकणातील अनुकूल हवामान आणि मोठ्या किनारपट्टीचा विचार करता नारळ क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर वाढीची क्षमता असल्याचे आग्रे मानतात.

त्यांच्या मते खरी संधी केवळ नारळाची संख्या वाढवण्यात नाही, तर नारळाभोवती प्रक्रिया उद्योग, रोजगार आणि स्थानिक व्यवसायांची परिसंस्था तयार करण्यात आहे.

यासाठी शेतकरी, उद्योजक, तंत्रज्ञान, प्रक्रिया उद्योग आणि बाजारपेठ यांना एकत्र आणण्याची गरज आहे.

युवक आणि महिलांसाठी रोजगाराची संधी

नारळ व्यवस्थापनाला व्यावसायिक स्वरूप दिल्यास ग्रामीण भागात अनेक प्रकारच्या रोजगाराच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.

नारळ बाग व्यवस्थापन, रोपवाटिका, काढणी, प्रक्रिया, पॅकेजिंग, मार्केटिंग आणि मूल्यवर्धित उत्पादनांमध्ये स्थानिक युवक आणि महिलांना सहभागी करून घेण्याचा विचार Swarajya Agroच्या व्यापक दृष्टिकोनाचा भाग आहे.

यामुळे शेती ही केवळ पारंपरिक उपजीविका न राहता ग्रामीण भागातील रोजगारनिर्मितीचे माध्यम बनू शकते.

कुटुंबाचाही व्यवसायात सहभाग

तुषार आग्रे यांच्या उद्योजकीय प्रवासात कुटुंबाचाही सहभाग आहे. सार्वजनिक कंपनी नोंदीनुसार रजनी तुषार आग्रे या Swarajya Agro And Allied Services Pvt. Ltd.च्या संचालक आहेत आणि त्यांची नियुक्ती तुषार आग्रे यांच्यासोबत २८ जुलै २०१७ रोजी झाली.

कुटुंबाच्या सहभागामुळे हा व्यवसाय केवळ एका व्यक्तीचा उद्यम न राहता दीर्घकालीन कौटुंबिक व्यवसायाच्या दिशेने विकसित होत असल्याचे चित्र दिसते.

पुढची दिशा : Coconut Economy

तुषार आग्रे यांच्या प्रवासातील सर्वात महत्त्वाचा बदल म्हणजे त्यांनी नारळाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याचा प्रयत्न केला.

त्यांच्यासाठी नारळ म्हणजे केवळ एक पीक नाही.

तो आहे—

एक शेती व्यवसाय.
एक रोजगार निर्मितीचे साधन.
एक मूल्यवर्धनाची संधी.
आणि कोकणाच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला नवी दिशा देणारे माध्यम.

आज त्यांच्या व्यावसायिक प्रोफाइलमध्ये Swarajya Agro सोबत Shreeman Coconut Federationचाही संबंध दिसतो. सार्वजनिक नोंदीनुसार तुषार आग्रे हे Shreeman Coconut Federationशी अतिरिक्त संचालक म्हणून संबंधित आहेत.

संघर्षातून सापडलेली दिशा

तुषार आग्रे यांच्या प्रवासाकडे केवळ ‘यशस्वी उद्योजकाची कथा’ म्हणून पाहणे अपुरे ठरेल.

नोकरीतील संघर्ष, अनेक व्यवसायांतील अपयश, मुंबई सोडण्याचा धाडसी निर्णय आणि शेतीशी जवळजवळ शून्य अनुभव असताना कृषी क्षेत्रात प्रवेश—या प्रत्येक टप्प्याने त्यांना काहीतरी शिकवले.

शेवटी त्यांनी ज्या क्षेत्रात संधी पाहिली, त्या क्षेत्राचा सखोल अभ्यास करून स्वतःची दिशा निर्माण केली.

मुंबईतून रत्नागिरीत आलेला एक उद्योजक आज नारळाच्या झाडाकडे केवळ झाड म्हणून पाहत नाही; तो त्यात डेटा, उत्पादन, प्रक्रिया, रोजगार आणि अर्थव्यवस्थेची संपूर्ण साखळी पाहतो.

आणि म्हणूनच तुषार आग्रे यांची कथा ही केवळ एका ‘Coconut Man’ची कथा नाही. ती कोकणातील पारंपरिक शेतीकडे आधुनिक व्यवसायाच्या नजरेने पाहण्याचा प्रयत्न आहे.

‘कल्पवृक्ष’ाला ‘अर्थवृक्ष’ बनवण्याच्या या प्रवासाला यश किती मिळते, हे काळ ठरवेल; मात्र नारळाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलण्याची गरज त्यांनी नक्कीच अधोरेखित केली आहे.

Contact – 9130092501